Laerskool Christiana
Christiana is vanjaar een honderd jaar oud - vir 'n mens 'n byna onmoontlike ouderdom. Vir 'n dorp die begin van sy fleur. Hoe dankbaar is ons nie dat dit juis vir ons, die huidige inwoners, beskore was om hierdie heuglike tydstip te kan beleef nie. Laat ons dit egter nie net as 'n geleentheid sien om fees te vier nie - maar liewer 'n dankbare terugblik werp en besef hoe begenadigd ons was tot hier toe. Dankbaar vir voorgangers wat die stryd opgeneem het, hul bydrae gelewer het om aan ons hierdie mooi erfenis na te laat.
Ons is dankbaar dat Christianase Laerskool ook vir 81 jaar lank 'n tuiste kon bied aan die kinders van Christiana en omgewing en reeds manne en vroue gelewer het wat hulle plekke in ons volkslewe op alle gebiede volgestaan het.
Waar ons nou 'n kransie om die hals van ons stoere voorgangers wil hang, stel ons onsself, ons skool en alles wat daarmee saamgaan, sonder vwoorbehoud tot diens van Christiana en sy gemeenskap. Mag die "nuwe" eeu geseënd en ten alle tye die moeite werd wees.
G. S. Nieuwoudt
SKOOLHOOF
Die eerste laerskool op Christiana.
ONS LANG PAD
Nou ja! Waar sal ons begin? Heel voor? Of 'n endjie verder weg? Vanaf die stigting van die delwersgehuggie in 1870 tot 1885 was daar nog geen skole in die streek nie.
Die behoefte aan onderwys was egter groot, maar geen geriewe het daarvoor bestaan nie. Reeds in 1882 het landdros J. J. Uys die Superintendent van Onderwys daarop gewys, dat 'n skool hier dringend nodig was. Tot dusver was dit steeds die ouers en veral die moeders, wat hulle kinders die elementêre begrip van onderwys moes gee, met die groot vereiste, dat 'n kind so gou as moontlik die Bybel moes kon lees.
Nog jare het verby gegaan sonder skoolgeriewe. Op 9 Mei 1888 het prokureur F. Ludorf die Sup. Genl. van Onderwys in kennis gestel, dat hier 'n skooltjie gestig is onder die leiding van mej. M. König - sy was later mev. genl. Beyers. Daar was 18 leerlinge - haar salaris R10.00 per maand.
Dit was in die kerkgebou gehuisves, wat in 1887 gebou is. Omstreeks 1890 is die eerste skooltjie gebou - langs die kerkie in Beststraat. Die onderwys moes maar op wankelbene groei, want in 1889 het die skool eers in Junie begin, omdat daar geen onderwyser beskikbaar was nie. Aan begin 1890 het dit sover as 'n tweemanskool gevorder met mnr. D. J. J. Conradie as Hoof.
Vanaf begin 1891 staan die skool weer gesluit omdat daar geen onderwyser was nie, totdat dit in 1893 heropen is onder mnr. A. L. C. van Bergen.
LAERSKOOL PERSONEEL (1925)
Agter: Mej. J. Scholtz, L. Jooste, E. Mollett, J. Borcherds, L. Gibbs, E. Gauche.
Middel: J. H. Hauptfleisch. J. G. van der Merwe (Vise), I. H. Pienaar (Hoof), J. Schultz, J. H. Hough.
Voor: E. C. Hartley, Oxley, Spies, E. Walsh, v.d. Walt.
In 1893 vind die eerste inspeksie plaas en die inskrywing was 21 leerlinge. So het die skool hier dan net met tussenposes bestaan, soms net vir 'n paar maande aaneen. Boeke was skaars en haas onbekombaar. In 1897 styg die inskrywing tot 62. 'n Nuwe skooltjie is gebou met 5 klaskamers.
Tot kort voor die Engelse-oorlog styg die inskrywing steeds tot sowat 125 en ons kon destyds spog met die enigste werklike skoolgebou in die hele area. Toe volg die oorlogsjare, ook Christiana het in die hande van die vyand geval.
Armoede en ellende het hoogty gevier. Van georganiseerde onderwys was daar geen sprake nie. Engelssprekendes het hulle kinders elders heen gestuur vir skoolopleiding. By die heropening van die skool in die vredesjaar styg die inskrywing na sowat 230.
In 1906, toe die groter skool ook gebou is, is mnr. J. King 'n Engelssprekende aangestel as hoof van die skool. Daar ontstaan wrywing omdat 'n Engelssprekende Hoof aan die spits van 'n Afrikaansmedium skool moes staan. Nou volg 'n stryd van jare deur die ouers, Raad en Kommissie om die saak van die eentalige hoof opgelos te kry.
Eindelik het 'n versoekskrif van die ouers van 269 skoolgaande kinders by die owerhede geëis, dat mnr. King voor die einde van die derde kwartaal 1912, verplaas moes word.
Die Direkteur van Onderwys het die Raad daarop laat weet, dat die skool in twee verdeel moes word, om so die groot probleem opgelos te kry en aan almal hulle sin te gee. Mnr. King word hoof van die Engelse afdeling - die Publieke Skool en mnr. C. L. N. Brink die hoof van die Afrikaanse afdeling - Uitkomstskool. Die skole word in dieselfde gebou gehuisves.
Die huidige Laerskool.
Die saal is in die middel met 'n plankmuur verdeel en elke skool kry 'n deel saam met die klaskaners aan sy betrokke kant.
Hierop volg seker die onaangenaamste deel van ons dorp se geskiedenis. Onverdraagsaamheid, selfs vyandigheid van leerlinge en onderwysers, ja selfs spot en uittarting, het samewerking onmoontlik gemaak.
Wanordelikhede op speelgronde verplig die Raad om ook hier 'n hoë skeidingsmuur van sinkplate aan te bring. Skelname tussen leerlinge was alledaags. Die Afrikaanse leerlinge as "gomtorre" - vir ons destyds 'n erenaam.
Ons het ook nie geskroom om ons kentekens te dra nie - dié was eenvoudig klein lekkergoedbrakkies wat ons by ou Tannie Ainslee se bakkerswinkeltjie gekoop het. Die ander seksie was die "weerluise". Hulle was nie so gretig om hulle kentekens te dra nie. Ons het dit self vir hulle vasgestel. Dit was dieselfde lekkergoedjies by dieselfde winkeltjie, maar het die vorm van een of ander gogga gehad.
Selfs die sinkskeidings buite het ons nie gestuit nie. Ek onthou nog goed hoe ons van ons koskardoese sandbomme gemaak het en dit dan oor die sinkplaatmuur geslinger het in die hoop dat dit wel elke keer 'n skyf sou tref. Die sand was aan ons kant volop, soos die Westewinde dit vir ons daar in duine vasgewaai het.
Mnr. J. G. de Vos was die eerste permanente Hoof van die Afrikaanse skool van 1913. In 1914 volg die eerste Wêreldoorlog, wat sy rimpelings ook tot in ons ou dorpie laat dein het. Dit het die strydvraag ter plaatse weer opnuut laat opvlam, en gevoelens loop weer die hoogte in. In 1915 word deur die Owerheid besluit dat verspillings van vloerruimte en leerkragte moes eindig. Die skole is herenig en is nou die Verenigde Skool.
CHRISTIANA LAERSKOOL PERSONEEL, 1970
Voor (v.l.n.r.): Mnr. D. G. Swan, mej. A. M. Kotze, mej. M. E. Conradie. mev. J. E. Prinsloo, mnr. G. S. Nieuwoudt (Hoof), mnr. W. H. Labuschagne (Wise-Hoof), mev. T. Strauss (Sekretaresse). mej. E. M. Fourie (Sekretaresse), mnr. J. H. Pienaar.
Agter (v.l.n.r.): Mnr. P. M. Kotze, mev. M. J. E. Fritz, mej. A. M. P. van Niekerk, mev. F. W. J. Swan. mev. Y. E Coetsee, mej. L. J. Bezuidenhout, mev. M. M. Verwey, mej. M. J. P. v.d. Linde, mev. Y M. Kotze, mnr. J. Botha.
In Oktober 1915 neem mnr. J. H. Pienaar oor as hoof van die skool. Hy dien tot Julie 1934 in die hoedanigheid, sodat ek, wat toe 'n St. III-leerling was, my eerste onderwysjaar onder hom kon dien; terloops ook met 'n St. II-klas voor my.
Die skool moes vergroot word, want inskrywings styg steeds. Daar volg weer die donker dae van die Griepepidemie in 1918 toe die skool weereens vir byna 'n hele kwartaal moes sluit. Eers vanaf 1919 word Afrikaans as taal geleer - vroeër moes ons maar verlief neem met Hollands.
In Oktober 1918 het die Hoërskool werklikheid geword en ons eerste ou skooltjie in Beststraat word ook ons eerste Hoërskool.
In 1925 word weereens by die Laerskool aangebou. Die vraagstuk van huisvesting word vir die derde keer verlig toe die St. VI-klasse in 1944 na die Hoërskool oorgeplaas is.
Van georganiseerde skoolsport en atletiek was daar in daardie verre vroeë dae geen sprake nie. Dit was die luukse voorreg van grootmense.
Na die aftrede van mnr. Pienaar in 1934 neem mnr. J. G. van der Merwe waar as Hoof totdat Mnr. C. Grové Steyn die amp in 1935 aanvaar.
Na hom was Dr. T. le Roux hoof vanaf April 1936 tot Julie 1942, toe Mnr. R. F. Botha oorneem.
Dis deur sy onbaatsugtige en knaende ywer, dat ons gekom het tot waar ons aan die einde van 1965 kon spog met die pragtige nuwe skoolgebou met voldoende en ruim klaskamers, 'n pragtige saal, 'n goed toegeruste biblioteek, kunskamer en soveel meer ander geriewe.
Soveel moes die jeug van iets meer as 'n halwe eeu gelede ontbeer. Soveel het die jeug vandag aan voorregte op alle gebiede tot hulle beskikking.
Na die aftrede van mnr. R. F. Botha op 31 Desember 1965 volg mnr. G. S. Nieuwoudt op as hoof van ons skool. Hy het voorheen hier onderwys gegee en was dus tot 'n groot mate "uit ons aarde" - 'n eienskap waarby ons skool en die opvoeding van ons kinders in Christiana later nog baie sou baat.
Mnr. Nieuwoudt het gekom met idealisme en deursettingsvermoë wat gerugsteun was deur 'n vaste geloof en die uitlewing van Christelike gefundeerde menseverhoudinge. Hy was vanaf die eerste oomblik gewillig om sy gewig in te gooi in die verhouding van nege-en negentig persent perspirasie en een persent inspirasie.
Daar is 'n baie groot verskil tussen om vir 'n hoof te werk of om saam met hom te werk. Daarin het heelwat van die geheim gelê wat die stukrag was agter die prestasies wat die personeel en ouers van die skool kon bereik onder die leiding van mnr. Nieuwoudt. Toe mnr. Nieuwoudt die hoofskap hier aanvaar het, kon ons hom finansieel net die spreekwoordelike kas van "Ou Tante Viljoen" aanbied. Sy besondere vermoë om altyd hulp te vra en dit nooit te gebied nie, het algou vir hom die steun van almal wat nog sulke "boere-ordentlikheid" kan waardeer, verwerf.
Sonder oordrywing kan daar gesê word dat dit die ouer-onderwysergemeenskap ten volle ingesluit het.
Hierdie vennootskap het dan ook daarvoor gesorg dat 'n vyfjaarplan om sportgeriewe tot stand te bring, altyd so 'n entjie voor die beplanning uitgalop het en vanjaar met groot sukses afgehandel is. In die proses is R42,000 op die skoolterrein spandeer, wat voorwaar binne so 'n relatief klein gemeenskap soos ons s'n sekerlik 'n uitmuntende prestasie geneem kan word. Ons skool kan nou spog met nuwe rugbyveld-atletiek- tennisbane, netbalbane, baan-paviljoen-kompleks en swembad.
Om die vyfjaarplan van sportgeriewe uitgevoer te kry, was mnr. Nieuwoudt genoodsaak om 'n bietjie "kulturele skuld" op sy hals te haal. Daar is sakies soos 'n pottebakkersoond en ander so nodige hulpmiddels waarvoor ons agt jaar en langer al voor hoop, maar wat ons met groot toegeneëndheid uitgestel het sodat een saak op 'n slag afgehandel kan word. Daar kan dus afgesluit word deur aan mnr. Nieuwoudt te sê ons sien uit na die volgende vyfjaarplan van "kulturele aangeleenthede".
D. E. Buys en J. H. Pienaar
